×

منوی بالا

منوی اصلی

دسترسی سریع

اخبار سایت

true

ویژه های خبری

true
    امروز  شنبه - ۲۷ آبان - ۱۳۹۶  
it is true
true
false

محسن حسن پور

محسن حسن پور

در عصر حاضر دنیای ما با طیف متنوعی از بحرانها و معضلات درگیر است.از جنگ و آوارگی و مرگ در قسمتهای بزرگی از خاورمیانه تا مسائل اقلیمی و گرمایش زمین؛ از گسترش نابرابری‌های اجتماعی و اقتصادی در جوامع بشری گرفته تا شیوع پدیده مهاجرت و بحران آب.

اما در این میان،انسان با چالش دیرپا و رو به گسترشی به نام “سوء مصرف مواد مخدر” هم روبروست که از لحاظ تولید رنج و تباهی برای نوع بشر از بقیه مسائل مذکور،هولناکتر است. در واقع به علت اینکه بیشتر جلوه های اهریمنی مواد مخدر در لایه های زیرین شخصیت فرد و اجتماع پنهان است و مرگی تدریجی و خاموش را در پی دارد؛حساسیت ما نسبت به آن کمتر از موارد اضطراری است. می‌توان ادعا کرد که تک تک ما در پیرامونمان اعم از خانواده و آشنایان،شاهد سرگذشتهای تلخ و زندگیهای تباه شده ای بوده ایم که عامل اصلی آن مواد مخدر بوده است. اعتیاد به مواد مخدر،موضوع بسیار پیچیده‌ای است که ابعاد و اثرات مختلفی بر قربانی، خانواده اش و جامعه دارد. به مناسبت پنجم تیرماه که روز جهانی مبارزه با مواد مخدر نامگذاری شده است،در نوشتار حاضر به بعضی از مسائل مرتبط با آن می‌پردازیم.

سابقه مواد مخدر در جهان بر اساس برخی اسناد مکتوب به حدود ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح( تقریبا ۶۰۰۰ سال قبل) می‌رسد. در کتابی منسوب به سینوهه پزشک دربار یکی از فراعنه مصر و در پاره ای متون چینی و هندی به مصرف دارویی گیاه خشخاش و تریاک اشاراتی شده است.همچنین می‌دانیم که فردی به نام “پلین” دانشمند رومی قرن اول میلادی، اولین کسی است که شیره غلیظ خشخاش را به نام “اپیوم” تهیه کرده است. این واژه از ریشه opos به معنای شیره است که خود از کلمه ” اهیپینا ” (ahipena) در زبان سانسکریت گرفته شده و با تلفظهای دیگر، افیون یا هپیون هم گفته شده است.

اکنون اما تنوع و گستردگی مواد مخدر( narcotics) قابل قیاس با قرنهای گذشته نیست و این نامی عمومی برای انواع مختلفی از داروها و ترکیبات طبیعی و شیمیایی است که اغلب به دلیل احتمال ایجاد وابستگی به مصرف،جزو مواد اعتیادآور طبقه بندی شده و بطور معمول خرید و فروش آن ممنوع است. در واقع هر آنچه که باعث ایجاد تغییر غیرطبیعی در عملکرد دستگاه عصبی مرکزی شود و مصرف آن سطح هوشیاری و عملکرد مغز را تغییر دهد، ماده مخدر محسوب می‌شود. بنا به همین تعریف،اعتیاد نیز نوعی بیماری مغزی مزمن،پیشرونده و عودکننده است که باعث میشود با وجود پیامدهای ناگوار مصرف،فرد معتاد باز هم برای دستیابی و مصرف آن،خود را به هر دری بزند. اعتیاد از آن جهت بیماری تلقی می‌شود که مصرف مواد مخدر،ساختار مغز و نحوه فعالیت آن را تغییر می‌دهد.این تغییرات ممکن است پایدار و بلندمدت باشد و به ایجاد رفتارهایی زیانبار در مصرف کننده منجر شود. از این منظر،بیماری اعتیاد نیز شبیه سایر بیماریهای مزمن،همچون بیماری قلبی و یا دیابت است. باید توجه داشت که این بیماریها قابل پیشگیری یا کنترل هستند ولی چنانچه اقدامی در مورد آنها صورت نگیرد، مهلک بوده یا تا پایان عمر ادامه خواهند داشت.

در حالت کلی،مواد مخدر را به سه گروه اصلی تقسیم می‌کنند

۱) depressant

مواد مخدری که واکنش‌های مغز را آهسته می‌کند.

اثرات: کم شدن سرعت تنفس و ضربان قلب – کم شدن فشار خون – خواب‌آور

(هروئین، تریاک، مورفین)

۲) محرک stimulant

مواد مخدری که به سیستم عصبی بدن سرعت می‌بخشد.

اثرات: بیشتر شدن سرعت تنفس و ضربان قلب، بیشتر شدن فشار خون، جلوگیری از خواب

(کوکائین- نیکوتین)

۳) توهمزا hallucinogen

مواد مخدری که باعث حالت‌هایی مثل هذیان می‌شود.

اثرات: از دست دادن حافظه؛ لرزش؛ حالت استفراغ و عوض شدن اخلاق(PCP- LSD)

در سطح جهانی بیشترین میزان ابتلا،مربوط به گروه مواد توهم زا است.

بنا به آمار سازمان ملل متحد در سال ۲۰۱۰ میلادی از بین ۲۲۰ میلیون مصرف کننده مواد مخدر اعتیادآور( این رقم در حال حاضر که شما در حال خواندن این مطلب هستید، به بیش از ۲۶۰ میلیون نفر رسیده است!) در جهان،بیش از ۷۰ درصد ( حدود ۱۶۰ میلیون نفر) ،حشیش و فراورده های شاهدانه هندی( کانابیس) را استفاده می‌کنند. در ایران اما با اینکه در دهه اخیر مصرف مخدرهای صنعتی افزایش چشمگیری داشته است، ولی هنوز هم بنا به آمارهای رسمی، تریاک و مشتقات آن،بیشترین میزان مصرف را در بین ایرانیان دارند.در اینکه اولین بار در چه زمانی تریاک و حشیش وارد فلات ایران شده و مورد استفاده مردم قرار گرفته،اطلاع روشنی در دست نیست؛ ولی محتمل است که با حمله اسکندر مقدونی به ایران و فروپاشی هخامنشیان،تریاک هم که یکی از مهمترین داروهای یونانیان در آن مقطع بوده، به ایران وارد شده باشد؛چرا که هم در آثار مکتوب و هم از دیگر نشانه ها می‌توان به گستردگی آشنایی یونانیان با این موضوع پی برد. بطور مثال بر یکی از سکه های قدیم یونانی،تصویر بوته خشخاش دیده می‌شود و یا در کتاب معروف ادیسه اثر هومر شاعر حماسه سرای یونانی،مطلبی به این مضمون آمده است: تریاک غم و اندوه را می‌کاهد و شخصیت و جوانی فرد را تا سرحد رضایت و آرامش پیش می‌برد؛اما حیف که این آرامش و نشاط،موقتی و زودگذر است.(اعتیاد اثر منوچهر صبا)

بقراط هم از شیره خشخاش ب عنوان داروی خواب آور و مسکّن درد سخن گفته است.افلاطون نیز در استفاده های طبی و به منظور کاستن از درد بیماران، مطالعات و آزمایشهایی در این باب داشته است.

اما در ایران،منابع مکتوب، رد استفاده از این مواد را تا قرن سوم هجری به ما نشان می‌دهند.دانشمندانی چون زکریای رازی و ابن سینا به خواص دارویی تریاک توجه داشته اند و در طب قدیم ایران استفاده از عصاره تریاک متداول بوده است.در زمان غزنویان نیز مصرف خوراکی تریاک در بین سلطان و درباریان و توانگران معمول بوده است. در تاریخ بیهقی می‌خوانیم که تریاک خوردن سلطان مسعود و خواب رفتنش بر روی فیل،مانع از گرفتار شدن یکی از دشمنان مهم او به نام طغرل می‌شود. یکی از موارد مشهور استفاده و کاربرد ماده حشیش در ایران هم به فرقه اسماعیلیه نزاری برمیگردد که اینان به علت استفاده از خصوصیت توهمزایی حشیش در بین افراد خود،در تاریخ به ” حشاشین” معروف شده اند. اما هرچه به زمان حال نزدیکتر می‌شویم،اطلاعات و شواهد در دسترس برای ارزیابی شیوع مصرف مواد مخدر در کشورمان بیشتر می‌شود.رواج تریاک در بین عموم از زمان صفویه در ایران شروع می‌شود.در آن زمان مردم ایران و عثمانی بر این باور بودند که تریاک مایه قوت و شهامت و جسارت می‌شود و به همین دلیل سربازان را قبل از نبرد،به خوردن آن تشویق می‌کردند! در زمان تهماسب اول،خوردن تریاک به حدی در بین سران مملکت رواج یافت که همیشه مقدار زیادی تریاک در انبارهای شاهی نگهداری می‌شد. شاردن سیاح معروف فرانسوی می‌نویسد که مصرف تریاک در ایران به صورت “حب” بسیار رایج است و فوت شاه عباس دوم را هم در اثر افراط در مصرف تریاک می‌داند. شاردن به تعداد زیاد شیره کش خانه در اصفهان و حتا وجود شیره کش خانه های مختص زنان در این شهر اشاره می‌کند ( اعتیاد، سبب شناسی و درمان آن/ احمدوند/۱۳۸۲)

اما تغییر روش مصرف از بلع به تدخین، در زمان قاجاریه اتفاق می افتد؛که آن هم حاصل آشنایی ایرانیان با روش مصرف اروپایی هاست. جالب است بدانیم واژه وافور( از ابزار مصرف تدخینی تریاک) از واژه فرنگی”ویپر” به معنای بخارکننده یا ماشین بخار آمده است.

کشت خشخاش در دوره صدارت امیرکبیر در ایران به صورت آزمایشی انجام گرفت تا بتوان کشور را از واردات آن بی نیاز کرد. شاید اولین عامل گسترش و رواج مواد مخدر در ایران،پذیرش این ماده به عنوان یک داروی مسکّن از سوی مردم، به علت نبود آگاهی و فقدان بهداشت بود. شرایط اسفبار ایران در عهد قاجاری،مناسبترین زمینه را برای پذیرش چنین تصوری فراهم کرد. البته نقش انگلستان و کمپانی هند شرقی که از مهمترین فعالیت‌های آن کشت تریاک در هند و صدور آن بود؛نباید نادیده گرفته شود. خود انگلیسی‌ها و مردم اروپا نیز در قرن نوزدهم از قربانیان مواد مخدر بودند و در آثار ادبی و هنری این مقطع از تاریخ اروپا، به کرّات مطالب تمجیدآمیزی درباره تریاک و آثار آن آمده است. با شروع قرن بیستم دیگر بر متخصصین و اهل نظر، مضرات و آثار هولناک تریاک آشکار شده بود. در ایران هم در دوره دوم مجلس شورای ملی در سال ۱۲۹۸ قانون تحدید تریاک به تصویب رسید و محدودیتهایی برای مصرف آن وضع شد. این قانون اصلاحات مکرری به خود دید تا اینکه در سال ۱۳۳۴ قانون ” منع کشت خشخاش و استعمال تریاک” در آبانماه مصوب شد و مجازات‌های شدیدی برای تولید، قاچاق و مصرف مواد، مقرر گشت؛از مصادره اموال گرفته تا اعدام برای قاچاقچیان. ولی بعد از کشت مجدد خشخاش و کوپنی شدن سهمیه تریاک در سال ۱۳۴۸ ، مصرف هرویین در ایران گسترش بیشتری یافت. در بعد از پیروزی انقلاب هم، مصوبه‌ های متعدد و تلاشهای بسیاری برای مبارزه با این دیو اهریمنی صورت پذیرفت و برای مقابله با قاچاق آن از مرزهای شرقی، چندین هزار نفر از جوانان این سرزمین جان خود را فدا کرده اند. با اینحال و علیرغم همه این کوششها، به طور متوسط سالانه ۳۰۰۰ تن از ایرانیان به علت سوء مصرف مواد مخدر،جان می‌دهند.یعنی در هر ۸ ساعت یک ایرانی به این دلیل می‌میرد. این جدای از هزینه‌های هنگفت اقتصادی و اجتماعی این معضل بزرگ است.

درباره تعداد معتادان و مصرف کنندگان نیز آمارهای متعدد و متفاوتی از مراجع مختلف رسمی و غیررسمی وجود دارد. اولین آمار منتشر شده رسمی در ایران درباره تعداد معتادان در کشور به حدود سال ۱۳۳۰ و دوران صدارت دکتر مصدق برمیگردد که از یک میلیون و دویست هزار معتاد و نیم میلیون مصرف کننده تفننی خبر می‌دهد. امروزه هم از ارقامی چون ۲/۱ میلیون معتاد و ۸۰۰ هزار مصرف کننده تفننی،یاد می‌شود.ولی آمارهای تخمینی تا ده میلیون نفر هم وجود دارد که البته اغراق آمیز به نظر می‌رسد. اما در اینکه ایران و افغانستان بالاترین میزان مصرف سرانه تریاک را در بین کشورهای دنیا دارند، تردیدی نیست.

مبارزه با این بلای خانمانسوز باید از سطح فرد و خانواده شروع شود وتا سطوح ملی و بین المللی ادامه یابد. در همین راستا کنفرانس بین المللی مبارزه با اعتیاد و قاچاق مواد مخدر از تاریخ ۱۷ تا ۲۶ ژوئن ۱۹۸۷ در شهر وین به منظور ابراز عزم سیاسی ملت‌ها در امر مبارزه با پدیده شوم مواد مخدر تشکیل شد و در آن سندی با عنوان اختصاری C.M.O به تصویب کشورهای شرکت کننده رسید. این سند خط مشی همه جانبه اقدامات در امر کنترل مواد مخدر را از سوی کشورهای شرکت کننده مشخص و آنان را متعهد می‌کند تا اقدامات بین المللی در این خصوص را قاطعانه دنبال کنند. این سند در ۲۶ ژوئن مصادف با ۵ تیرماه به اتفاق آرا مورد تایید و تصویب کشورهای شرکت کننده قرار گرفت و سالروز تصویب این سند به نام روز جهانی مبارزه با مواد مخدر اعلام شد.

 

true
true
true
true

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید

√ کامل کردن گزینه های ستاره دار (*) الزامی است
√ آدرس پست الکترونیکی شما محفوظ بوده و نمایش داده نخواهد شد