×

منوی بالا

منوی اصلی

دسترسی سریع

اخبار سایت

true

ویژه های خبری

true
    امروز  شنبه - ۲۷ آبان - ۱۳۹۶  
it is true
true
false

عکس از محسن علوی

احمد کرمی

یکی از رسم های کهن که هنوز در میان برخی ساکنان کشور ما رواج دارد، رسم دیرین«چوب بازی» و «رقص چوب» می‌باشد.

چوب بازی در بین مردمان بسیاری از استانهای ایران، بویژه فارس از روستایی وعشایری متداول است. چوب بازی بزمی یا ترکه بازی، در عروسی ها و جشن ها توسط مردان اجرا می‌گردد به گونه ای است که دو مرد با دو چوب به مبارزه نمادین با یکدیگر می پردازند( ممسنی در گذر تاریخ، ۱۳۷۱، چاپ اول)

رقص چوب نیز در بین سیستانی ها و ساکنان خراسان برقرار است. در بین اهالی سبزوار نیز آیین کهن«اسب چوبی» سابقه فراوانی دارد.
فردوسی در شاهنامه به آن اشاره نموده و گروهی از دیرینه شناسان آیین چوب بازی بختیاری به تاریخ نبرد ایرانیان با مهاجمان مقدونی اسکندر منتسب داده¬اند(خبرگزاری ایرنا، ۱۳۹۱، کدخبر ۸۰۵۲۰۲۷۳)

ویژگی بارز این بازی ،گروهی بودن ، پر تحرکی ،هیجان فراوان و همراه با سرنا و دهل یا ساز ونقاره است و حالت ها و پزهای آن، بر جنبه‌ های رزمی‌ و حماسی آن حکایت دارد.

در باره فلسفه و ریشه این رسم کهن، عده ای معتقد هستند در ایران باستان بالاترین افتخار برای یک مرد، دلاوری در جنگ بود و به همین دلیل فراگیری فنون و مهارت های رزم بین آنان عادتی نیکو و پسندیده بشمار می‌رفت.

حتی در زمان صلح نیز از این کار غفلت نمی‌کردند. جوانان در مکانی گردآمده و با شور و علاقه فراوان به تمرین مهارت‌های رزمی می‌پرداختند تا آمادگی روانی و جسمانی برای رزم را در خود زنده نگه‌ ‌دارند. در تعلیم و تربیت ایرانی نیز تلاش می‌شد تا هنرهای برجسته ای مانند اسب سواری , تیراندازی و راستگویی از پنج سالگی تا بیست سالگی به پسران تعلیم دهند.

اما وقتی حاکمان بنی امیه و بنی عباس و بعدها مغول ها یا حکومت های دست نشانده آنان بر کشور ایران مسلط شدند به دو دلیل داشتن و حمل سلاح و فراگیری فنون نظامی را جرم اعلام داشته و با خاطیان به شدت برخورد می‌کردند. نخست رفتار مستبدانه،توهین آمیز و ستمگرانه آنان بود که همواره مخالفت و اعتراض ایرانیان را برمی‌انگیخت. آن‌ها بیم داشتند با گسترش اعتراض‌ها، مردم قیام کرده به سلطه آنان پایان دهند. برای پیشگیری از وقوع هر قیامی، به شدت مراقب اوضاع بودند تا ایرانیان نتوانند با کسب آمادگی دفاعی و تجهیز خود، آنان را از قدرت ساقط نمایند.

دیگر اینکه به دلیل عقیدتی و دینی بسیاری از ایرانیان پیرو مذهب شیعه بوده با دستگاه خلافت بنی امیه و بنی عباس و حاکمان دست نشانده آن‌ها در تضاد آشکار بودند و بطور پیوسته در گوشه و کنار قیام های مسلحانه ای را سازماندهی می‌کردند. این موضوع نیز عامل دیگری بود که حاکمان را وامی‌داشت تا هرگونه فرصت کسب آمادگی نظامی و داشتن اسلحه جنگی را از ایرانیان سلب کنند. اما ایرانیان به هیچ وجه حاضر نبودند تسلیم خواسته حاکمان و دشمنان خود شوند.

در این رابطه دکتر جواد هروی استادیار گروه تاریخ بجنورد در مقاله امویان و تشدید نا امنی در ولایات ایران می نویسد که امویان ملل مغلوب را پست و ذلیل می شمردند که تکلیفی جز ذلیلی و خاری نمی-بایستی بر آنان رقم می¬خورد. ابن خلدون در مذمت چنین اخلاقی، اعراب را مذموم بر می¬شمارد و این تفاخر ناصحیح را بازگشت به عصر جاهلیت و غفلت از عصر ایمان می¬داند که هر کجا گام نهادند آنجا را مبدل به شوره زار بایر کردند و تمدن را ازمیان بردند

تدبیر خردمندانه ایرانی برای حفظ آمادگی روانی و جسمانی و تقویت قدرت دفاعی و جنگی، در قالب تولید بازی ها و ورزش هایی تجلی پیدا کرد. مردان ایل و روستانشینان ، رقص چوب و چوب بازی را به جشن ها و شادمانه های خود افزودند. مردمان شهر نیز به ورزش زورخانه ای روی آوردند.

در چوب بازی«ترکه» جای شمشیر و گرز را گرفت و “پایه” ( در زبان بختیاری دیرک dirak نامیده می¬شود) کارکرد سپر به خود گرفت. در رقص چوب نیز چوب نقش شمشیر را ایفا می‌کند. در چوب بازی هیجان و حماسه به اوج می‌رسد.

«هو»/ how/گفتن و فریادهای چوب بازان ،رجزخوانی جنگاوران را تداعی می‌نماید که می‌خواهند با جنگ روانی ، رقیب را ترسانده ، متزلزل، در اراده اش خلل وارد سازند. چوب بازی به عنوان نمادی از رزم تاریخی، جنگ و صلح، شادی و دفاع، کارکردی دوگانه داشته است.

از یک سو فرصتی برای ابراز شادی در صلح و از سوی دیگر تمرینی برای آمادگی دفاعی بوده است.

«چون لی‌هان،»مدیر و نماینده سابق دفتر منطقه ای یونسکو در ایران معتقد بود؛ در سطح خاورمیانه هیچ آیینی به اندازه چوب بازی بختیاری ها سنت نبرد را در خود نداشته است.

روش بازی در فراشبند به صورت رقص جنگ¬نامه، جدی و پر تحرک و تقویت روحیه جنگ¬آوری را در پی دارد بدین طریق که یکی از مردان، چوب بلندی به ارتفاع ۲ متر و قطر حدود ۶ سانتی¬متر جهت سپر دفاع و دیگری چوب نازکی به ارتفاع ۱ متر و قطر حدود ۳ سانتی متر برای ضربه زدن به پای حریف خود وارد میدان ترکه بازی می¬شود. دو نفر در حال بازی، چندین پیچ و تاب می¬خورند، هیاهو کنان به بالا و پایین می¬پرند سپس آنکه چوب یک متری کوتاه تر را دارد با زیرکی و تردستی و بی¬رحمی پای حریف را نشانه می¬گیرد و اگر بتواند ضربتی شدید به پای حریف وارد می¬کند( از زانو به پایین) سپس چوب را زمین گذاشته و نوبت یورش را به حریف می¬سپارد و خود آماده دفاع می¬گردد.

در صورت متشخص بودن مهاجم، برای رعایت احترام او یکی از اطرافیان که اغلب از منسوبان است چوب دفاع را از او می¬گیرد هرگروهی به هواداری از طایفه یا گروه خود در این نبرد سنگین

شرکت می¬کنند و آتش رقابت در این میدان چوب¬بازی در طول بازی شعله¬ور است، گویی این نبرد در میدان رزم تن به تن اتفاق افتاده است. وسایل تحریک این رقص، ساز و نقاره با آهنی جنگی و تشویق مردمان تماشگر به آن جسارت و دلاوری می¬بخشد.
ملودی اصیل و دلنواز آنچنان غوغایی به پا می¬کند که نه تنها جوانان و میانسالان را به میدان رقص چوب بازی رهنمون می¬کند که نوای به دل نشسته کرنا، کهنسالان را نیز به میدان هنر برای هنرنمایی می¬کشاند.

ورزش زور خانه ای:

ورزش روزخانه ای نیز وظیفه داشت پهلوانانی تربیت کند تا امنیت را در شهر برقرار و از حقوق مردم پاسداری کنند. پهلوانان در مکان های زیرزمینی و مخفی گاه ها ، پنهان از چشم بیگانگان به مشق رزم و تمرین فنون نظامی می‌پرداختند تا خود را برای مقابله با متجاوزان نیرومند و آزموده سازند. در ورزش زورخانه ای،«میل» صورت تغییر شکل یافته گرز و شمشیر است، «کباده» همان «کمان» ،«سنگ» یادآور «سپر» و «طبل زورخانه» همان «طبل جنگی» است.

در حقیقت رقص چوب و حرکات پهلوانان زورخانه، نمایشگر نوعی پیکار و نبرد و نمادی از حرکات جنگی، دفاع و حمله است که از گذشته های دور به یادگار مانده است.

اگر نگاهی به جغرافیای رقص چوب بیندازیم پی می‌بریم که این بازی در بین ساکنان و بومیان خراسان ، سیستان و زاگرس مرکزی بیشتر متداول بوده است. جاهای که هم پیشینه سکونت شیعیان زیاد بوده هم جمعیت آنان قابل توجه بوده است. اگر به ویژگی های آیینی و اعتقادی ورزش پهلوانی و زورخانه ای نیز نیک نظر اندازیم درمی‌بابیم که این ورزش با اعتقادات مذهب شیعه آمیخته و عجین شده است.

 

 

true
true
true
true

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید

√ کامل کردن گزینه های ستاره دار (*) الزامی است
√ آدرس پست الکترونیکی شما محفوظ بوده و نمایش داده نخواهد شد