×

منوی بالا

منوی اصلی

دسترسی سریع

اخبار سایت

true

ویژه های خبری

true
    امروز  شنبه - ۲۷ آبان - ۱۳۹۶  
it is true
true
false

جاده جدید فراشبند – فیروزآباد در چنگال غولِ نمکی

سعید زارعی

سعید زارعی

جاده جدید فراشبند – فیروزآباد که در سال  … شروع شده و هم اکنون نیز در حال انجام هست، علی رغم همه ی تلاش ها و وعده های مسئولان قدیم و جدید، این روزها با یک مشکل بزرگ مواجه است: گنبد نمکی کنار سیاه.

به درستی نمی توان گفت جاده طنابی است به دور گردن این پدیده ی منحصر به فرد -که به گواهِ زمین شناسان داخلی و خارجی قابلیت ثبت میراث جهانی را داشت- یا زخمی که بر پیکره یاین غولِ خفته انداخته شده است موجب خشم و غرش آن شود و جاده و جاده سازان را سخت تنبیه کند. اما هرچه که هست بد نیست کمی در این مورد شفاف تر و تخصصی تر به بحث بپردازیم:

لایه هایی در اعماق زیاد وجود دارد که از جنس نمک یا گچ است. از آن جا که نمک چگالی کم و خاصیت روان کنندگی  دارد لایه های دیگر براحتی روی آن می لغزند، اگر نیرویی از اطراف این لایه را تحریک کند و به آن فشار آورد این لایه ی کم چگال، به سمت بالا شروع به حرکت می کند و در لایه های بالایی خود نفوذ می کند و به سمت سطح زمین روانه می شود.

جاده جدید فراشبند – فیروزآباد در چنگال غولِ نمکی

موقع بارندگی ها و هنگامی که آب از قسمت های بالایی تپه ها و در راستای شکستگی ها جریان می یابد، به آرامی و در طول زمان این سنگ ها دچار انحلال شده و حفراتی در سنگ ایجاد می شود و شکل های مختلفی همچون فروچاله ها، دولین ها، غارها، دره کارستی و … را ایجاد می کنند.

وقتی یک توده ی نمکی شروع به صعود می کند لایه های رویی را نیز به سمت بالاجابه جا کرده و این امر موجب تشکیل گسل هایی در بخش های بالایی گنبد می شود. به دلیل رژیم تکتونیکی فشارشی حاکم بر منطقه ی زاگرس، چین خوردگی های زیادی نیز در محدوده ایجاد می شود و این چین ها اشکال متنوعی را ایجاد می کنند که هر کدام از اینها در کنار زیبایی های منحصر به فرد خود دارای ویژگی هایی نیز هستند که عدم توجه به آنها می تواند لطمات جبران ناپذیری را وارد آورد.

جاده جدید فراشبند – فیروزآباد در چنگال غولِ نمکی

رشته کوههای زاگرس معروفترین گنبدهای نمکی جهان را در برگرفته اند. از میان نزدیک به ۱۰۰ گنبد نمکیِ جنوب ایران، در محدوده شهرستان فراشبند ۴ گنبد نمکی رخنمون دارد که به ترتیب بزرگی عبارتند از :

جهانی، کنار سیاه (منگرک)، گچ ( خرمایک) و خوراب که موقعیت جغرافیایی آنها در شکل زیر دیده می شود.

جاده جدید فراشبند – فیروزآباد در چنگال غولِ نمکی

گنبد نمکی کنار سیاه با مساحت تقریبی ۴/۳۷ کیلومتر مربع در ۹۰ کیلومتری جنوب شیراز و در جاده جدید فراشبند- فیروزآباد و در مرز جغرافیایی این دو شهرستان واقع شده است. این گنبد نمکی در هسته ی مرکزی تاقدیس آغار نفوذ کرده است. رخنمون گنبد نمکی در امتداد گسل بزرگ منگرک (منقارک) می باشد و نمک تغذیه کننده ی آن هم سازند تبخیری هرمز می باشد. این گنبد نمکی توسط آبخوان های متعددی احاطه شده است. بخش زیادی از شورابه های این گنبد نمکی توسط آبراهه های مجاور آن زهکشی شده و به رودخانه فیروزآباد می ریزد.

جرم نمکی انحلال یافته طی برداشت های یک ساله (توسط زارعی و رئیسی ۱۳۹۱) معادل ۱۴۶۵۳۹ تن می باشد که ۳۲۷۰ تن آن مربوط به یک سیلاب در سال ۱۳۸۷ بوده است.

عمق نمک انحلال یافته در این گنبد نمکی معادل ۸/۱ میلیمتر در سال می باشد (زارعی و رئیسی ۱۳۹۱). این مقدار انحلال پیش از عملیات جاده سازی بوده و با رخنمون بخش های جدید و کنار رفتن خاکپوش های غیرتبخیری می تواند تا ۱۵ برابر یا بیشتر نیز افزایش یابد. مثلا نرخ انحلال در بخش های رخنمون در گنبد نمکی مجاور (گنبد نمکی جهانی) تا ۸۰ میلی متر در سال نیز می رسد. این نرخ انحلال سالیانه در کنار سیلاب هایی مثل بارندگی های اخیر در سال۱۳۹۵ می تواند ایجاد آسیب های اساسی و انحلال شدید بخش های رخنمون یافته شود که در شکل های زیر بخش هایی از آن  دیده می شود. نشست های جاده بعد از اتمام کار، تخریب ها و هزینه های تعمیرات و آسیب های زیست محیطی وارد بر گنبد نمکی موارد قابل پیش بینی برای آینده ی این بخش از جاده می باشد. با وجود بارندگی های اخیر و نرخ انحلال های سالیانه، راهکارهای سطحی مثل تزریق بتن و … چسب زخمی است بر جراحت ناشی از گلوله!!!

جاده جدید فراشبند – فیروزآباد در چنگال غولِ نمکی

مشکل به همین جا هم ختم نمی شود چرا که  گنبد نمکی کنارسیاه  به صورت سطحی و زیرسطحی در آبخوان های سازند سروک نفوذ کرده و چشمه ی لب شور کنار سیاه و آبخوان های مجاور را تغذیه می کند. آبِ چشمه ی کنارسیاه توسط کانال به نخلستان های پایین دست انتقال می یابد و افزایش شوری می تواند آسیب هایی به پوشش گیاهی این منطقه وارد کند. (زارعی، رئیسی . ۲۰۱۰).

در حالت اولیه تنها ۱/۱ درصد از سطح گنبد نمکی رخنمون سطحی داشت و در بیشتر مناطق توسط پوشش رسوبی غیرتبخیری پوشیده شده است که با توجه به عبور جاده از گنبد نمکی در حدود دوکیلومتر از طول آن و رخنمون بخش های جدیدتر، انتظار می رود در جریانهای سیلابی و رواناب های سطحی بخش بیشتری از نمک های منطقه تحلیل رفته و وارد جریان آب زیرزمینی و سطحی مجاور شود.

از مجموع مباحث بالا می توان گفت عبور این جاده از روی گنبد نمکی از ابتدا خطای فاحشی بوده که رخ داده است و انجام یک مطالعه دقیق زمین شناسی،عمرانی و هیدروژئولوژی ضروری به نظر می رسد. شاید گزینه هایی مثل پوشش بخش های رخنمون یافته و نشست کرده به شیوه ی دقیق، حفرگالری ها و چاه های زهکش و از همه مهمتر تغییر مسیر جاده و بهبود آسیب های وارده به گنبد نمکی پیش از آسیب های احتمالی به جاده و تغییر در کیفیت آب منطقه را می توان از گزینه های محتمل دانست که همگی وابسته به انجام مطالعات دقیق پیش از وقوع اتفاقات بعدی می باشد.

یادمان باشد گنبدهای نمکی قدرتمندتر از آن چیزی است که تصور می کنیم. به عنوان نمونه می توان به دست کم گرفتن گنبد نمکی حاشیه سد گتوند اشاره کرد که منجر به فاجعه ی مهندسی، زیست محیطی، اقتصادی شده است.

 

true
true
true
true

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید

√ کامل کردن گزینه های ستاره دار (*) الزامی است
√ آدرس پست الکترونیکی شما محفوظ بوده و نمایش داده نخواهد شد